“Ik heb er alles voor over om te weten wie ik ben en waar ik pas.” Tiresias is 28, voelt zich transgender en heeft het moeilijk met het hokjesdenken over man versus vrouw. Ook al heeft Tiresias een mannenlichaam, het voelt het beste als ‘hijzij’, als iemand ergens in het midden.

Tiresias gunt ons een kijkje in een leef- en denkwereld die vol zit met twijfel en vraagtekens, maar tegelijk ook bruist van strijdlust. Tiresias benadrukt dat het slechts om een persoonlijk verhaal gaat, waarmee ‘hijzij’ de term ‘transgender’ absoluut niet wil claimen. “De groep van transgenders is zeer versnipperd en iedereen legt andere klemtonen. Te resoluut spreken zou de verhalen van anderen doen verdwijnen en dat wil ik niet.”

Tiresias: Ik heb het gevoel dat er veel verschillende hokjes bestaan die er eigenlijk niet zouden moeten zijn. De eerste vraag die een mens definieert bij zijn geboorte luidt: is het een jongen of een meisje? Met genderambiguïteit, het niet-weten, kan de maatschappij niet om. Van iedere persoon die je tegenkomt op straat, herinner je je of het een jongen of een meisje was. Als je iemand kruist waarvan je het niet weet, dan blijf je die aanstaren. Dan begin ik me af te vragen of ik wel mag bestaan.

De wereld eist dat er twee geslachten zijn. Je moet kiezen. Toiletten voor mannen, toiletten voor vrouwen. Kleding voor mannen, kleding voor vrouwen. Enzovoort. Ik zie mezelf als transgenderist, als een mengeling van man en vrouw. Dat is iets wat de maatschappij niet kan begrijpen als ze ervan overtuigd blijft dat mannen en vrouwen absoluut tegengesteld zijn.

Waarom hapte je toe toen we je vroegen om je verhaal te vertellen?

Er is vorig jaar een wet rond transseksualiteit gestemd die het papierwerk makkelijker maakt, maar er staan clausules in die mensen verbieden zich voort te planten. Dat betekent dat een transman (vrouw naar man) geen kind mag krijgen in zijn baarmoeder, als hij die nog heeft, of dat spermastaaltjes van een transvrouw (man naar vrouw) vernietigd moeten worden. Dat kan allemaal zomaar, omdat niemand er wakker van ligt! Jambers en co hebben van de transgenders een freak show gemaakt, de meeste mensen hebben er geen begrip voor. Transgenders staan politiek vrijwel alleen, terwijl ze een heel pak functioneringsproblemen ervaren. Tot op vandaag hebben ook holebigroepen hun handen van het onderwerp gendervariatie gehouden, terwijl er veel raakvlakken zijn. Dat vind ik een gemiste kans. Daarom wil ik, waar ik kan, mee investeren in een betere verstandhouding.

Vind je het niet vreemd dat holebi’s en transgenders soms in één adem worden genoemd?

Dat mag wel, vind ik, al moet het ook niet allemaal op één hoop gegooid worden. Seksualiteit en gender zijn twee dingen, maar het zijn ook geen compleet afgelijnde bunkers. Waarom krijgt een homo commentaar op straat? Omdat hij gespot wordt als homo, een beetje verwijfd zou doen, wat dat ook mag betekenen. Hij krijgt commentaar op basis van gender. Wat hij doet in zijn slaapkamer, daar liggen weinigen wakker van. En als een transseksuele op meisjes valt, is die hetero vóór haar transitie, en lesbisch erna – wat is dan de waarde van de term? Ik ben transgender, maar ik ben niet ziek, hoor. Ik ben gewoon toevallig anders. En op veel punten kan ik mij zeer goed herkennen in holebi’s.

Wat ik wel jammer vind aan alle gevestigde groepen, waaronder ook de holebibeweging, is de neiging om ‘compleet normaal’ te zijn, ten koste van subgroepen in een meer marginale positie, zoals bijvoorbeeld transgenders. Zelden komt een beweging op voor méér dan de eigen agenda. Maar ik ben hoopvol dat er een front kan gevormd worden tussen transgenders, holebi’s, feministen en mensenrechtengroeperingen, op basis van ‘vrijheid om je menselijkheid zelf in te vullen’. Het geloof dat je niet moet worden gepusht in eender welke manier van zijn. Wat valt daarbij te winnen? Alles. En vooral het verminderen van het aantal jongeren dat zijn jeugd ervaart zoals ik: onzeker, bang en verdwaald.

Hoe ben jij precies anders?

Er zijn drie categorieën binnen de transgenders: travestieten, transgenderisten en transseksuelen. Een travestiet is een man die soms de behoefte voelt om een vrouwelijke gedaante aan te nemen, maar de dag erna is hij weer man. Een transseksueel is iemand met een genderidentiteit omgekeerd aan het lichaam waarin hij geboren is. Transgenderisten zijn mensen die zich een mengeling van man en vrouw voelen.

Als je een lijn hebt met links man en rechts vrouw, dan zet ik mij in het centrum. Ik voel me ook het best als ik er uitzie als dat centrum. Vanaf dat punt elke dag kunnen beslissen naar welke kant van de lijn ik neig, zou ik heel graag willen, bijvoorbeeld morgen over straat lopen als man en de dag erna als vrouw rondwandelen zonder dat mensen mij aanstaren. Het is een droom tot op heden, maar hij voelt wel leuk aan!

Gender is een beetje maskerade. Het is niet alleen wat je voelt vanbinnen, maar ook hoe andere mensen je zien. Als een man in vrouwenkledij over straat loopt, is de kans op commentaar of erger groot, maar veel transseksuelen vallen gewoon niet meer op. Velen van hen zijn nu rustig en gelukkig, maar stoppen wel een heel stuk van hun achtergrond in een put. Weinig transvrouwen zullen openlijk over hun jeugd als ‘jongen’ praten bijvoorbeeld.

Je benoemt jezelf als zoekende. Hoe evolueer je?

Ik heb een mannelijk geslacht, maar ik voel me geen man. Ik kan wel zeggen ‘ik voel me man’, maar dan moet ik er bijna onmiddellijk aan toevoegen ‘maar eigenlijk voel ik me evengoed vrouw’. Eventueel kan ik in processen voor transseksuelen meestappen maar dan moet ik zeggen dat ik vrouw ben. Ik moét kant kiezen en dat ergert me enorm. Tot voor kort koos ik altijd voor de gemakkelijkste weg – elke dag man. Er gaat zo een heel groot stuk van mijn zijn verloren en dat vreet aan me.

Onlangs ben ik in Amsterdam geweest op het Transfusion, een festival voor transgenders allerhande, en heb ik voor de eerste keer in mijn leven een dag publiek in vrouwelijke gedaante beleefd. Ik heb toen hele positieve kritiek gekregen en voor mijzelf was dat onschatbaar. Maar de dag erna moest ik weer gaan werken en functioneren in de maatschappij. Ik kan mijn collega’s niet vertellen over wat dit weekend voor me betekende. Ik experimenteerde daar al mee, maar ervaar dan veel meer afstand. Dan is het gevolg dat ik het allemaal terug achter slot en grendel steek.

Wanneer besefte je dat jij anders in elkaar zat dan je leeftijdsgenoten?

Op het internet bestaat een test voor ‘mannen’ die twijfelen over hun genderidentiteit, de COGIATI (http://transsexual.org/cogiati_english.html). Wetenschap is het niet, maar toen ik daar jaren geleden uitkwam op androgyn, had ik éindelijk wel een woord voor mijn gevoelens. Maar ik heb altijd geweten dat ik anders was, hoor. Dat is niet iets dat opeens in me wakker is geworden. Bij gebrek aan rolmodellen zag ik het als ‘perversiteit’ en stopte ik het allemaal zo diep mogelijk weg. Ik heb een gedichtenbundel die ik tien jaar geleden al ‘maskermaker’ noemde, dat zegt genoeg.

Toen ik vier was, had ik enorm veel plezier in omkleedsessies met mijn zus en nichtje, maar ik had ook het gevoel dat de volwassenen er toch niet zo blij mee waren. Dat begreep ik niet. Ik heb het gevoel alles van mannelijke codering zeer bewust te hebben aangeleerd als een rolletje, terwijl er een andere deur voor me was gesloten door derden.

Toen ik naar de middelbare school ging, heb ik voor mezelf een masker gemaakt. Ik deed alsof ik de normaalste van de hoop was. Ik was één van de nerds die hield van alles wat te maken had met fantasie en de mogelijkheid om te vluchten in een wereld die anders is. Ik was op mijn zeventiende enorm eenzaam en kende mezelf niet.

Na een gebroken relatie op de hogeschool dacht ik dat ik ‘te zwak’ was, en maakte ik bewust een nieuw alter ego - dat van een niet te temmen man met afgeschoren haar, sigaretten, combatschoenen en scherpe meningen. Dat was alweer handig om achter te schuilen. Pas drie jaar geleden, na nog een gebroken relatie, ben ik echt begonnen met mezelf te leren kennen. Ik ben enorm leergierig geworden over dit onderwerp: ik heb er alles voor over te weten te komen wie ik ben en waar ik pas.

Hoe reageert je directe omgeving op jou?

De reacties op mijn uiting waren bijna uitsluitend positief, maar zelden geheel begrijpend. Ik heb twee jaar geleden een brochure geschreven over hoe ik me voelde. Ik heb die toen ook gekopieerd en uitgedeeld aan vrienden. Ik heb er sindsdien wel vaker met mensen over gepraat en teksten rondgestuurd. Vandaag heb ik het gevoel dat mijn omgeving het beu is dat ik daar altijd opnieuw over begin, dat ik niet gewoon knopen doorhak en leef zoals ik voel te moeten leven.
Transgender zijn blijft hoe dan ook een taboe. Toch denk ik dat de tijd nu rijp is voor transgenders, terwijl die al veel langer rijp is voor holebi’s..

Jongeren die interesse hebben om te praten over transgender zijn, of mee willen helpen om iets uit te bouwen bij en vanuit Wel Jong Niet Hetero, mogen contact opnemen via iris.decaluwe@weljongniethetero.be .

Wie hulpvragen heeft over dit thema, kan terecht bij de Holebifoon op 0800-99 533 (www.holebifoon.be).

(GH)