Onderzoek geeft aan dat het aantal meisjes en jongens dat zichzelf verwondt de voorbije jaren in stijgende lijn gaat. Ook op holebifora is het een veelbesproken topic.

Wat?
Zelfverminking is zichzelf opzettelijk verwonden door te snijden of te krassen met een scheermes, glasscherf, een passerpunt of een ander scherp voorwerp. Ook zichzelf branden met een sigaret of een ander heet voorwerp, is een vorm van zelfverminking. Meestal worden de wonden gemaakt op een plek van het lichaam die niet zichtbaar is voor andere mensen. Een heel groot percentage van zelfverminking blijft dan ook verborgen voor de buitenwereld. Vaak gebruikte synoniemen zijn automutilatie, zelfverwonding of zelfdestructief gedrag.

Hoeveel?
Aan de Universiteit van Gent werd in 2006 een grootschalig onderzoek beëindigd bij jongeren tussen 14 en 17 jaar. Die CASE-studie (Child and Adolescent Selfharm in Europe) toont aan dat 7 procent van de jongeren tussen 14 en 17 jaar aan automutilatie doet. Dit zelfdestructief gedrag ligt hoger bij meisjes (10 procent) dan bij jongens (4 procent). Ook Brits onderzoek wijst op gelijkaardige cijfers. In de leeftijdscategorie 15 tot 16 jaar gaf 11 procent van de meisjes en 3 procent van de jongens aan dat ze zich het voorbije jaar opzettelijk hadden verwond.

Waarom?
Jongeren doen niet zomaar aan automutilatie. De drang om zichzelf te verwonden ontstaat bij velen door een emotionele pijn die ze als ondraaglijk ervaren. Ze kunnen moeilijk omgaan met gevoelens van onmacht, schaamte, woede of verdriet en snijden zichzelf om met die extreme spanning om te gaan.

Sommige meisjes en jongens zeggen dat ze zich beter voelen door te snijden. Het is zo dat er bij het zichzelf pijnigen een stof vrijkomt in de hersenen: het hormoon endorfine. Dat is een natuurlijke pijnstiller die ook kan zorgen voor een gevoel van geluk. Endorfine heeft een verslavend effect, waardoor het snijden of krassen in eerste instantie vaak als erg positief wordt ervaren. Maar net als het gebruik van alcohol of drugs is zelfverwonding een manier om zichzelf te verdoven. En op langere termijn kan dat voor blijvende schade zorgen, niet alleen door littekens en schuldgevoelens, maar ook zelfhaat, zichzelf waardeloos voelen en een groter risico op persoonlijkheidsstoornissen.

“Achteraf was ik altijd boos op mezelf. Maar op het moment zelf was ik zo blij, want ik was heel even verlost van al die emoties die ik niet kon begrijpen.”

Automutilatie bij holebi’s
Holebi-jongeren komen vaker dan heterojongeren in stressvolle situaties terecht tijdens hun adolescentie. Vooral de periode waarin jongens ontdekken dat ze op jongens vallen, of meisjes er achter komen dat ze op meisjes vallen, gaat vaak gepaard met zorgen, twijfels en angsten. Dat kan het risico op zelfverwonding groter maken. Vooral bij jongeren die zich opgesloten voelen in zichzelf, pijnlijke of schokkende ervaringen achter de rug hebben.

In Vlaanderen is er amper onderzoek gedaan naar zelfverwonding specifiek bij homo’s, lesbiennes of biseksuelen. Maar volgens een Australisch onderzoek is het risico op zelfverwonding en zelfdoding bij jonge holebi’s tussen 14 en 24 jaar 3,7 keer groter dan bij heterojongeren. Die drang is het grootst na het ontdekken van homoseksuele gevoelens, en vóór een eerste seksuele ervaring.

Ook het moment van coming-out is risicovol, omdat jongeren extra gespannen kunnen zijn voor negatieve reacties van vrienden, familie of omgeving.

“Dat ik lesbisch ben is niet onmiddellijk een oorzaak van mijn snijden. Het was meer een kwestie van mezelf niet te aanvaarden. En lesbisch zijn was één van die dingen die ik niet kon aanvaarden, maar het was zeker niet het enige.”

Wat is de bedoeling?
Hulpverleners gaan er van uit dat meisjes en jongens zichzelf verwonden om verschillende redenen. Het kan een noodkreet zijn, een vorm van controle uitoefenen, een uitlaatklep of zelfs een zelfopgelegde straf.. De gewoonte om zichzelf te verminken ontstaat geleidelijk. Het werkt verslavend en is achteraf maar moeilijk te doorbreken. Voor de meeste jongeren is zelfverwonding een manier om met een onderliggend probleem om te gaan. Een pasklare oplossing voor automutilatie is er dus niet.

-aandacht
Te vaak denken mensen dat de jongere enkel maar uit is op aandacht en dat je zelfdestructief gedrag dus maar beter kan negeren. Dit klopt niet. Zelfverwonding kan een vraag om hulp zijn of een noodkreet om ernstig genomen te worden. De jongere wil aan zijn omgeving duidelijk maken dat het niet goed gaat. Dit negeren is doen alsof je geen signaal ontvangen hebt. Toch gaat het hier om een kleine groep, want de meeste zelfverminkers houden hun wonden verborgen. Ze krassen bijvoorbeeld op hun onderarmen of polsen en dragen altijd lange mouwen.

-controle
Sommige jongeren die zichzelf pijn doen willen een gevoel van controle. Het lijkt alsof ze geen contact meer hebben met zichzelf of de wereld rondom hen. Zelfmutilatie geeft het valse gevoel om toch een beetje controle te hebben. Ze bepalen zelf waar, wanneer en hoe ze zich pijn doen.

“Het begon met wat krassen, om pijn te voelen, maar pijn heb ik al lang niet meer. Alles went. Maar het gaf me de macht over mijn eigen lichaam. Soms denk ik dat het een verslaving wordt.”

-roes
Zelfverminking kan een vlucht zijn uit de werkelijkheid. De jongere wil een soort van roes creëren om tijdelijk aan een pijnlijke of gespannen situatie te ontsnappen. Het snijden of branden is dan een vervangmiddel voor de psychische pijn die ze niet durven te voelen.

-uitlaatklep
Zichzelf verwonden lucht op en zorgt ervoor dat opgekropte emoties even worden vergeten. De inwendige spanning en negatieve gevoelens verdwijnen voor eventjes.

-straf
De jongere heeft een laag zelfbeeld en geeft zichzelf de schuld van wat er mis loopt in zijn omgeving. Zelfverminking is een straf omdat ze vinden dat ze het verdiend hebben. Soms kunnen ze hierdoor zelfmoordgedachten opzij schuiven.


“Ik denk niet dat je van de ene op de andere dag kan stoppen. Elke dag is een groot gevecht ertegen. Zelfverwonding is er enkel aan de oppervlakte. Mijn innerlijke problemen wegen veel zwaarder door en ik denk dat die eerst moeten aangepakt worden.”

“Zelfverwonding was mijn manier om met intense gevoelens om te gaan. Het hielp me om te overleven, maar ik moet nu leren om met woorden te communiceren in plaats van met een mesje”

Wat kan je doen tegen de drang tot automutilatie?

-Loop weg van de plek waar je de neiging hebt om jezelf te verwonden.
-Snij jezelf niet, maar teken met een rode stift strepen op die plek.
-Ga een eindje (hard)lopen, schreeuw heel luid of zoek een andere manier om je spanning te uiten
-Steek je handen in ijskoud water.
-Schrijf een brief (die je niet verstuurt) naar de persoon of het probleem dat je van streek brengt.
-Bel een vriend(in), een hulpverlener of een crisislijn.

Voor meer info of hulp neem je best contact op met de holebifoon, het jongeren advies centrum (JAC) of een CLB medewerker.

(GH)